ABŞ və İran Hörmüz boğazında sərbəst gəmiçilik rejiminin bərpasına dair razılaşmanı 4 və ya 5 avqustda əldə edə bilər.

Marja xəbər verir ki, bunu ABŞ-ın maliyyə naziri Skott Bessent bildirib. Onun açıqlaması Vaşinqtonun boğazın açılması üzrə diplomatik prosesin yekun mərhələyə yaxınlaşdığına inandığını göstərir.

Lakin tərəflərin rəsmi mövqeləri arasında ciddi fərqlər qalır və razılaşmanın əldə edildiyi hələ təsdiqlənməyib.

Vaşinqton danışıqların getdiyini, Tehran isə bunu inkar edir

ABŞ Prezidenti Donald Tramp İranla danışıqların davam etdiyini və mövcud diplomatik imkanın Tehran üçün razılaşma əldə etmək baxımından “son şans” olduğunu bildirib.

Trampın sözlərinə görə, müzakirələr İranın, eləcə də Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və Qətərin müraciətindən sonra başlayıb. ABŞ lideri danışıqların ilk mərhələsinin Hörmüz boğazının açılmasını, sonrakı mərhələsinin isə İranın nüvə proqramını əhatə edəcəyini bəyan edib.

İran isə ABŞ-la birbaşa danışıqların aparıldığını təkzib edir. İran Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü İsmayıl Bəqayi bildirib ki, Tehran hazırda yalnız Omanla Hörmüz boğazından təhlükəsiz və müvəqqəti keçid marşrutunun yaradılmasını müzakirə edir. Bəqayinin sözlərinə görə, ABŞ-ın İrana qarşı hərbi fəaliyyətləri davam etdiyi müddətdə Omanla razılaşma boğazın tam açılması üçün kifayət etməyəcək. Reuters

İran boğazda nəzarət tələb edir

Danışıqlara yaxın yüksəkvəzifəli İran mənbəsinin məlumatına görə, Tehran Hörmüz boğazına daxil olan gəmilər üzərində nəzarətin özündə qalmasını istəyir.

Müzakirə edilən müvəqqəti plana əsasən, boğazdan çıxan gəmilər İran və Oman arasındakı marşrutdan istifadə edəcək, keçid icazəsi Oman tərəfindən veriləcək. Bununla belə, Oman əvvəlcədən İranı məlumatlandırmalı, Tehran isə zəruri hesab etdiyi hallarda müdaxilə imkanını saxlamalıdır.

İran əvvəlcə boğazda hər iki istiqamət üzrə tam nəzarət tələb etsə də, sonradan mövqeyini müəyyən qədər yumşaldıb. Vaşinqton isə hesab edir ki, iyunda imzalanmış anlaşma memorandumu İranın boğazı tam açmasını nəzərdə tuturdu. Tehran sənədin gəmi hərəkətinə nəzarət hüququnu qoruduğunu bildirir. Reuters

Gəmi hərəkəti kəskin azalıb

Hörmüz boğazında gəmi hərəkəti fevralın sonundan ciddi şəkildə məhdudlaşıb. Bazar ertəsi boğazdan cəmi altı gəmi keçib. Münaqişədən əvvəl bu göstərici gündəlik 100-dən çox gəmi təşkil edirdi.

Təhlükəsizlik vəziyyəti də gərgin olaraq qalır. Avqustun 4-də Omanın Əl-Xasab bölgəsindən 37 kilometr şimal-şərqdə yük gəmisinin naməlum mərmi ilə vurulduğu bildirilib. Gəmi heyəti gəmini tərk edib, dənizçilərdən birinin itkin düşdüyü açıqlanıb. Reuters

Bu hadisə göstərir ki, siyasi razılaşma əldə olunsa belə, kommersiya gəmilərinin boğaza tam qayıtması təhlükəsizlik təminatlarından, sığorta şərtlərindən və keçid mexanizminin necə işləyəcəyindən asılı olacaq.

Dünya neftinin dörddə biri bu marşrutdan daşınır

Beynəlxalq Enerji Agentliyinin məlumatına görə, 2025-ci ildə Hörmüz boğazından gündəlik orta hesabla təxminən 20 milyon barel neft və neft məhsulları daşınıb. Bu, dünya üzrə dəniz yolu ilə həyata keçirilən neft ticarətinin təxminən 25%-nə bərabərdir.

Boğazdan daşınan neftin 80%-ə yaxını Asiya ölkələrinə istiqamətlənib. Eyni zamanda, Hörmüzdən keçən mayeləşdirilmiş təbii qaz qlobal LNG ticarətinin təxminən 19%-ni təşkil edib. Qətərin LNG ixracının 93%-i, BƏƏ-nin ixracının isə 96%-i bu marşrutdan keçir. Beynəlxalq Enerji Agentliyi

Neft qiymətləri yenidən yüksəlib

ABŞ və İranın danışıqlarla bağlı ziddiyyətli açıqlamaları neft bazarında kəskin dalğalanma yaradıb.

Trampın yeni hücumları təxirə salması və danışıqlar barədə nikbin açıqlamalarından sonra əvvəlki sessiyada “Brent” nefti 7%, WTI isə 5%-dən çox ucuzlaşmışdı. Lakin İranın ABŞ-la danışıqları təkzib etməsi və boğazda gəminin vurulması qiymətləri yenidən artırıb.

Avqustun 4-də “Brent” markalı neft 2,7% bahalaşaraq 86,04 dollara, WTI isə 2,1% artaraq 82,06 dollara yüksəlib. “Goldman Sachs” hesab edir ki, ABŞ–İran razılaşması təsdiqlənənədək və ya münaqişə ciddi şəkildə genişlənənədək “Brent” nefti 80–90 dollar intervalında qala bilər. Reuters

Hazırkı mərhələdə Skott Bessentin açıqlaması diplomatik irəliləyişə dair mühüm siqnaldır. Bununla belə, İranın ABŞ-la birbaşa danışıqları inkar etməsi və boğazda təhlükəsizlik insidentlərinin davam etməsi razılaşmanın hələ təminatlı olmadığını göstərir.